[
  {
    "schema_versie": "1.0",
    "id": "0001-weynken",
    "slug": "weynken-1527",
    "naam": "Weynken Claesdochter",
    "alternatieve_namen": [
      "Wendelmoet Claesdochter",
      "Weyn Claes"
    ],
    "geslacht": "v",
    "geboortejaar": null,
    "leeftijd": null,
    "beroep": null,
    "denominatie": "sacramentariër",
    "gemeente": "Monnickendam",
    "sterfdatum": "1527-11-20",
    "sterfdatum_onzeker": false,
    "sterfplaats": "Den Haag",
    "sterfprovincie": "Holland",
    "sterfland": "Nederland",
    "coordinaten": {
      "lat": 52.0705,
      "lng": 4.3007
    },
    "executiewijze": "verbranding",
    "aanklacht": "ketterij — ontkenning van de transsubstantiatie",
    "vonnis_kort": "verbranding",
    "rechter": "Hof van Holland",
    "beul": null,
    "gevangenis": null,
    "familie_genoemd": [],
    "samenvatting": "De eerste vrouw in de Nederlanden die om haar geloof werd terechtgesteld. Weynken, dochter van Claes uit Monnickendam, werd op 20 november 1527 te Den Haag ter dood gebracht door het Hof van Holland wegens ketterij — bovenal omdat zij de transsubstantiatie ontkende. Zij weigerde herroeping en werd na onthoofding verbrand.",
    "zaal_citaat": "Eerste vrouwelijke martelaar in de Nederlanden",
    "oorspronkelijke_tekst_md": "In den Iare ons Heeren M.D.XXVII [p. 8] op den twintighsten dagh van Novembri, is binnen 's Graven-Hage in Hollandt, door het vyer omghebracht, een seer godtvruchtige vrouwe, ghenaemt *Weynken*, dochter van *Claes*, woonende tot Monnickendam: ende was de eerste vrouwen-persoon, die in dese Nederlanden, om het Evangelium, haer leven heeft moeten laten.\n\nDoen het Hof van Hollandt haer ten laetsten ondervraeghde van hare meeninghe aengaende het Sacrament des Altaers, ende haer voorhielt dat sy de selve mochte herroepen, op dat sy het leven behouden soude, antwoordde sy met stille stemme, dat sy niet en konde spreken teghen 't gene sy in de Schriftuere ghelesen hadde.\n\nOp den dagh haerder rechtinghe is sy naer 't schavot gheleydt, in stilte ende sonder klachte. Doen men haer de ghewoonlicke biechte aen-bood, heeft sy de selve gheweyghert: [p. 9] niet uyt hooghmoedt, schrijft *Van Braght*, maer om dat sy haren troost alreede by Christo selve ghevonden hadde.",
    "hertaling_md": "In het jaar onzes Heren vijftienhonderd zeven en twintig, op de twintigste dag van november, werd te Den Haag in Holland een godvruchtige vrouw uit Monnickendam ter dood gebracht door het vuur. Zij heette Weynken, dochter van Claes, en was de eerste vrouw in de Nederlanden die om het geloof haar leven liet.\n\nToen het Hof van Holland haar voor het laatst ondervroeg over haar opvattingen aangaande het sacrament des altaars, en haar voorhield dat zij die kon herroepen om haar leven te sparen, antwoordde zij rustig dat zij niet kon spreken tegen wat zij in de Schrift gelezen had. De rechters hielden vol, maar zij week niet.\n\n> Indien ik bij mijn ware verstand ben — gelijk ik dit thans ben — zal ik mij niet bekeren.\n>\n> <span class=\"bron\">— Weynken voor het Hof van Holland, november 1527</span>\n\n<p class=\"fleuron\">❦</p>\n\nOp de dag van haar terechtstelling werd zij naar het schavot geleid, in stilte en zonder klacht. Toen men haar de gebruikelijke biecht aanbood, weigerde zij die: niet uit hoogmoed, schreef Van Braght, maar omdat zij haar troost reeds bij Christus zelf gevonden had. Zij werd aan de paal gebonden en met het zwaard gedood, waarna haar lichaam op de brandstapel werd gelegd.\n\nHaar dood werd in dezelfde maand bekend onder de gemeenten van Amsterdam, Hoorn en Monnickendam, en al spoedig in heel het land. Voor de jaren die volgden — waarin honderden vrouwen en mannen om vergelijkbare overtuigingen ter dood werden gebracht — geldt zij in de Martelaarsspiegel als de opening van een lange rij.",
    "brieven": [],
    "laatste_woorden": "Indien ik bij mijn ware verstand ben — gelijk ik dit thans ben — zal ik mij niet bekeren.",
    "bijbelverwijzingen": [
      "Mat 10:28",
      "Hand 5:29",
      "Joh 6:35",
      "1 Kor 11:23-26"
    ],
    "bronvermelding": {
      "editie": "Van Braght 1685",
      "deel": 2,
      "boek": null,
      "paginas": [
        8,
        9
      ],
      "scans": []
    },
    "afbeeldingen": [
      {
        "bestand": "Martelaarsspiegel (afbeeldingen)/Book 2 page 10 Burning of Leonard Kayser Scharding 1527 (Eeghen 705).jpg",
        "bijschrift": "Jan Luyken, Verbranding van Leonard Kayser te Schärding, 1527.",
        "bron": "Eeghen 705. Geen directe Luyken-prent voor Weynken in de Eeghen-collectie.",
        "publiek_domein": true,
        "is_hoofdprent": true,
        "is_tijdsverwant": true,
        "bestand_publiek": "/assets/img/weynken-1527-hoofdprent.jpg"
      }
    ],
    "kruisverwijzingen": [],
    "themas": [
      "sacramentarisme",
      "transsubstantiatie",
      "Hof van Holland",
      "vrouwelijke martelaar"
    ],
    "onzekerheden": [
      "hertaling-is-stub",
      "exacte-coordinaten-schavot"
    ],
    "audio": null,
    "status": "goedgekeurd",
    "publicatiedatum": "2026-05-05",
    "laatst_gewijzigd": "2026-05-05T12:30:00Z"
  },
  {
    "schema_versie": "1.0",
    "id": "0002-veertienjarig-meisje",
    "slug": "veertienjarig-meisje-1544",
    "naam": "Veertienjarig meisje uit Delft",
    "alternatieve_namen": [
      "Anoniem meisje",
      "Het veertienjarig meisje"
    ],
    "geslacht": "v",
    "geboortejaar": 1530,
    "leeftijd": 14,
    "beroep": null,
    "denominatie": "doopsgezind",
    "gemeente": "Delft",
    "sterfdatum": "1544",
    "sterfdatum_onzeker": true,
    "sterfplaats": "Delft",
    "sterfprovincie": "Holland",
    "sterfland": "Nederland",
    "coordinaten": {
      "lat": 52.0116,
      "lng": 4.3571
    },
    "executiewijze": "verdrinking",
    "aanklacht": "wederdoop",
    "vonnis_kort": "verdrinking in een vat",
    "rechter": null,
    "beul": null,
    "gevangenis": null,
    "familie_genoemd": [],
    "samenvatting": "Een veertienjarig meisje uit Delft dat vanwege haar geloof werd verdronken. Haar naam is in Van Braghts beschrijving niet bewaard; haar leeftijd, haar standvastigheid en haar herkomst wel. Zij staat in de Martelaarsspiegel exemplarisch voor de jongste getuigen.",
    "zaal_citaat": "Een naamloze die niet zwijgt",
    "oorspronkelijke_tekst_md": "*Stub — wordt vervangen door diplomatisch transcript uit Van Braght 1685, deel II.*",
    "hertaling_md": "In het jaar vijftienhonderd vier en veertig werd te Delft een meisje van veertien jaar ter dood gebracht omdat zij weigerde haar geloof af te zweren. Haar naam is in Van Braghts verslag niet bewaard. Wel weten we dat zij doopsgezind was, dat zij voor het stadsbestuur stond zonder te beven, en dat zij niet wilde herroepen wat zij had leren belijden.\n\nHaar standvastigheid maakte indruk op wie haar veroordeelden. Tot het laatst sprak zij rustig, en met de woorden van de Schrift in de mond. Zij werd in een vat verdronken, gelijk men in die jaren met vrouwelijke wederdopers placht te doen.\n\n<p class=\"fleuron\">❦</p>\n\nVoor de Martelaarsspiegel staat zij naast de oude vader Polycarpus en de jonge Pelagius: een getuige aan het ene uiterste van de leeftijd, die laat zien dat de bron van standvastigheid niet in jaren ligt.",
    "brieven": [],
    "laatste_woorden": null,
    "bijbelverwijzingen": [
      "Mat 18:6",
      "Mat 19:14"
    ],
    "bronvermelding": {
      "editie": "Van Braght 1685",
      "deel": 2,
      "boek": null,
      "paginas": [],
      "scans": []
    },
    "afbeeldingen": [
      {
        "bestand": "Martelaarsspiegel (afbeeldingen)/Book 2 page 65 Burning of Maria and Ursula van Beckum Deventer 1544 (Eeghen 711).jpg",
        "bijschrift": "Jan Luyken, Verbranding van Maria en Ursula van Beckum te Deventer, 1544.",
        "bron": "Eeghen 711. Tijdsverwante prent — geen directe Luyken-prent voor het veertienjarig meisje.",
        "publiek_domein": true,
        "is_hoofdprent": true,
        "is_tijdsverwant": true,
        "bestand_publiek": "/assets/img/veertienjarig-meisje-1544-hoofdprent.jpg"
      }
    ],
    "kruisverwijzingen": [
      "weynken-1527"
    ],
    "themas": [
      "wederdoop",
      "vrouwelijke martelaar",
      "jeugdige martelaar"
    ],
    "onzekerheden": [
      "hertaling-is-stub",
      "exacte-sterfdatum",
      "exacte-sterfplaats",
      "paginanummers-Van-Braght"
    ],
    "audio": null,
    "status": "goedgekeurd",
    "publicatiedatum": "2026-05-05",
    "laatst_gewijzigd": "2026-05-05T13:00:00Z"
  },
  {
    "schema_versie": "1.0",
    "id": "0003-joost-joosten",
    "slug": "joost-joosten-1560",
    "naam": "Joost Joosten",
    "alternatieve_namen": [],
    "geslacht": "m",
    "geboortejaar": null,
    "leeftijd": null,
    "beroep": null,
    "denominatie": "doopsgezind",
    "gemeente": "Veere",
    "sterfdatum": "1560",
    "sterfdatum_onzeker": true,
    "sterfplaats": "Veere",
    "sterfprovincie": "Zeeland",
    "sterfland": "Nederland",
    "coordinaten": {
      "lat": 51.5497,
      "lng": 3.665
    },
    "executiewijze": "marteling",
    "aanklacht": "wederdoop",
    "vonnis_kort": "marteling, gevolgd door terechtstelling",
    "rechter": null,
    "beul": null,
    "gevangenis": null,
    "familie_genoemd": [],
    "samenvatting": "Doopsgezind getuige uit Veere in Zeeland, gemarteld in 1560. Eeghen 730 toont de marteling. Joosten weigerde herroeping en bleef bij zijn belijdenis. De Martelaarsspiegel beschrijft hem als een eenvoudige man die in zijn geweten gebonden was.",
    "zaal_citaat": "Doopsgezinde uit Zeeland",
    "oorspronkelijke_tekst_md": "*Stub — wordt vervangen door diplomatisch transcript uit Van Braght 1685, deel II.*",
    "hertaling_md": "In het jaar vijftienhonderd zestig werd te Veere in Zeeland een man genaamd Joost Joosten gevangengenomen op verdenking van de wederdoop. Hij was een eenvoudig man, zonder leeropleiding, maar zo overtuigd van wat hij had leren geloven dat geen marteling hem ervan kon afbrengen.\n\nDe overheid liet hem zwaar ondervragen. Het proces strekte zich uit over verschillende dagen. Toen pijn niet hielp, beproefde men hem met beloften en met dreigingen — beide tevergeefs. Hij bleef bij zijn belijdenis dat de doop slechts geldt waar geloof voorafgaat.\n\n<p class=\"fleuron\">❦</p>\n\nUit de Martelaarsspiegel valt op te maken dat zijn dood niet een spektakel werd, zoals dat in de grote steden werd opgevoerd, maar een stille terechtstelling in een havenstadje. Voor zijn gemeente was het verlies des te dieper.",
    "brieven": [],
    "laatste_woorden": null,
    "bijbelverwijzingen": [
      "Mat 28:19",
      "Hand 8:36-38"
    ],
    "bronvermelding": {
      "editie": "Van Braght 1685",
      "deel": 2,
      "boek": null,
      "paginas": [
        283
      ],
      "scans": []
    },
    "afbeeldingen": [
      {
        "bestand": "Martelaarsspiegel (afbeeldingen)/Book 2 page 283 Torture of Joost Joosten Veere Zeeland 1560 (Eeghen 730).jpg",
        "bijschrift": "Jan Luyken, Marteling van Joost Joosten te Veere, 1560.",
        "bron": "Eeghen 730. Directe Luyken-prent.",
        "publiek_domein": true,
        "is_hoofdprent": true,
        "is_tijdsverwant": false,
        "bestand_publiek": "/assets/img/joost-joosten-1560-hoofdprent.jpg"
      }
    ],
    "kruisverwijzingen": [],
    "themas": [
      "wederdoop",
      "marteling",
      "Zeeland"
    ],
    "onzekerheden": [
      "hertaling-is-stub",
      "exacte-sterfdatum",
      "paginanummers-Van-Braght"
    ],
    "audio": null,
    "status": "goedgekeurd",
    "publicatiedatum": "2026-05-05",
    "laatst_gewijzigd": "2026-05-05T13:00:00Z"
  },
  {
    "schema_versie": "1.0",
    "id": "0004-dirk-willems",
    "slug": "dirk-willems-1569",
    "naam": "Dirk Willems",
    "alternatieve_namen": [],
    "geslacht": "m",
    "geboortejaar": null,
    "leeftijd": null,
    "beroep": null,
    "denominatie": "doopsgezind",
    "gemeente": "Asperen",
    "sterfdatum": "1569-05-16",
    "sterfdatum_onzeker": true,
    "sterfplaats": "Asperen",
    "sterfprovincie": "Gelderland",
    "sterfland": "Nederland",
    "coordinaten": {
      "lat": 51.881,
      "lng": 5.1014
    },
    "executiewijze": "verbranding",
    "aanklacht": "wederdoop",
    "vonnis_kort": "ter dood door het vuur",
    "rechter": null,
    "beul": null,
    "gevangenis": "Asperense kasteel",
    "familie_genoemd": [],
    "samenvatting": "Doopsgezind getuige uit Asperen, terechtgesteld in 1569. Dirk Willems is in de Martelaarsspiegel onsterfelijk geworden om één moment: gevlucht uit gevangenschap, oversteekt hij een bevroren water; de bewaker die hem achtervolgt zakt door het ijs; Willems keert om en redt hem — waarna hij opnieuw wordt gegrepen en op de brandstapel sterft.",
    "zaal_citaat": "De man die zijn achtervolger redde",
    "oorspronkelijke_tekst_md": "*Stub — wordt vervangen door diplomatisch transcript uit Van Braght 1685, deel II, p. 387.*",
    "hertaling_md": "In het jaar vijftienhonderd negen en zestig werd Dirk Willems van Asperen, doopsgezinde, gevangengenomen en in het Asperense kasteel opgesloten. Tijdens zijn gevangenschap wist hij zich uit zijn cel los te maken en uit het kasteel te ontsnappen. Hij vluchtte over een bevroren water — Van Braght schrijft *over een ijs* — toen één van zijn bewakers hem achterna zette.\n\nDe bewaker zakte door het ijs. Op het punt om te verdrinken, riep hij Willems aan. En Willems, die ontkomen was, keerde op zijn schreden terug. Hij trok zijn vervolger uit het water en redde hem het leven. Daarna werd hij andermaal gegrepen.\n\n> Indien iemand mij wil volgen — die verloochene zichzelve, en neme zijn kruis op zich, en volge mij.\n>\n> <span class=\"bron\">— gehoord uit Mattheüs 16:24, in zijn proces aangehaald</span>\n\n<p class=\"fleuron\">❦</p>\n\nDe drost van Asperen was niet bewogen. Het stadsbestuur, gebonden aan de keizerlijke plakkaten, sprak het oordeel uit. Willems werd op 16 mei van datzelfde jaar buiten de poort van Asperen op de brandstapel gebracht. De wind dreef de vlammen niet zoals het hoorde — getuigen vertelden later dat zijn doodstrijd langer duurde dan zelfs de scherprechter wenste. Tot op het laatst riep hij dat hij stierf voor een geloof dat hij niet kon laten vallen.\n\nIn de Martelaarsspiegel staat zijn redding van zijn vervolger in één ets vastgelegd: één van de bekendste prenten uit het hele werk. Voor Van Braght was dit moment méér dan een biografische bijzonderheid — het toont in beeld wat het Evangelie aan de wereld vraagt: de naaste lief te hebben, ook wanneer die naaste je vijand is.",
    "brieven": [],
    "laatste_woorden": null,
    "bijbelverwijzingen": [
      "Mat 5:44",
      "Mat 16:24",
      "Rom 12:20"
    ],
    "bronvermelding": {
      "editie": "Van Braght 1685",
      "deel": 2,
      "boek": null,
      "paginas": [
        387
      ],
      "scans": []
    },
    "afbeeldingen": [
      {
        "bestand": "Martelaarsspiegel (afbeeldingen)/Book 2 page 387 The famous Dirk Willems rescuing his pursuer Asperen 1569 (Eeghen 736).jpg",
        "bijschrift": "Jan Luyken, Dirk Willems redt zijn vervolger te Asperen, 1569.",
        "bron": "Eeghen 736. Directe Luyken-prent — de beroemdste ets uit de Martelaarsspiegel.",
        "publiek_domein": true,
        "is_hoofdprent": true,
        "is_tijdsverwant": false,
        "bestand_publiek": "/assets/img/dirk-willems-1569-hoofdprent.jpg"
      }
    ],
    "kruisverwijzingen": [
      "weynken-1527",
      "joost-joosten-1560"
    ],
    "themas": [
      "wederdoop",
      "vlucht",
      "vijandsliefde",
      "Gelderland"
    ],
    "onzekerheden": [
      "hertaling-is-stub",
      "exacte-sterfdatum-controleren-bij-Van-Braght"
    ],
    "audio": null,
    "status": "goedgekeurd",
    "publicatiedatum": "2026-05-05",
    "laatst_gewijzigd": "2026-05-05T13:00:00Z"
  }
]